We Are Ugly But We Have the Music

چشم‌هایی كه امپراتور را نگریسته ‌است...

recherche — Mon, 30 Jun 2008 10:00:18 GMT

عکاسی: هنری فریبنده*

[روزی، خیلی پیش از این، اتفاقا عكسی دیدم از ژروم؛ كوچك‌ترین برادر ناپلئون كه در 1852 گرفته شده بود. با حیرتی كه هنوز هم قادر به كاستن‌اش نیستم، دریافتم: «من چشمانی را می‌نگرم كه امپراتور را نگریسته است.» گاه بر این حیرت اشارتی می‌كردم، اما چون به نظر می‌آمد نه كسی در آن سهیم است و نه حتی آن را می‌فهمد (زندگی سرشار از این خرده اشارت‌های تنهایی است) از یادش بردم. شوق‌ام به عكاسی فرهنگی‌تر شد. قطعا عكاسی را در تقابل با سینما دوست داشتم، با وجود این، از تفكیك‌شان عاجز بودم. این مسئله مدام جدی‌تر می‌شد. مغلوب شوقی «هستی‌شناسانه» بودم: می‌خواستم به هر قیمت عكاسی را چنان كه «در خود» بود، در آن ویژگی ذاتی كه از تمامی دیگر تصاویر متمایز‌ش می‌كرد، بفهمم. چنین شوقی، در حقیقت به این معنا بود كه جدا از شواهد برآمده از تكنولوژی و كاربست آن و با وجود عرصه وسیع این روزگاری‌اش، چندان هم از موجودیت عكاسی مطمئن نبودم، از این‌كه عكاسی «ویژگی»‌ای منحصر به خود داشته باشد.]

رولان بارت/ اتاق روشن: اندیشه‌هایی درباره عكاسی/ ترجمه نیلوفر معترف/ نشر چشمه 1380

عكاسی، بی‌تردید فن و هنری فریبنده است. گذشته از گفتارها و مباحث هویت و رسالت تصویر فتوگرافیك، دوربین ابزاری است كه گاهی حتی به طور اتفاقی زیبایی‌های بدیعی در تصویر ایجاد می‌كند كه می‌تواند دل هر عكس‌گیرنده (و نه الزاما عكاسی) را بلرزاند. وسوسه به شراكت گذاشتن و ارائه این زیبایی در دل ایجاد می‌شود و گاهی خواب و خوراك را از آدمی می‌گیرد. امتحان آن ساده است: كافی است دوربین را در هر شرایط و موقعیتی قرار بدهیم و لنز را از حالت فكوس خارج كنیم... به هر حال در كادر تصویر چیزی پدیدار می‌شود كه ‌حداقل به دلیل ابهامی كه در نتیجه عدم‌وضوح تصویر به وجود می‌آید، گیراست. یا یك لنز فیش‌-آی روی دوربین‌مان ببندیم و از هر چیز و هر كس كه می‌بینیم عكس بگیریم. (كه البته تا این‌جا درصد ناچیزی از بازی‌های دوربین را تجربه كرده‌ایم) اما وسوسه اینجا پایان نمی‌گیرد، كسی كه پشت دوربین قرار می‌گیرد گاهی چنان افسون این بازی‌های تصویری عكس و دوربین عكاسی می‌شود كه آن را ایده بدیعی می‌پندارد كه می‌تواند خاستگاه انجام پروژه‌ها و خلق آثار و مجموعه‌های عكس شود. این‌بار، عكاس (و نه عكس‌گیرنده)-كه انتظار می‌رود به تاریخ عكاسی و هنر، آشنایی هرچند مجملی داشته باشد- به این فریبندگی تصویری بسنده نمی‌كند، تنها یك پله هم كه شده، از آن بالاتر می‌رود و پیش خود این سوال را مطرح می‌كند كه این زیبایی و فریبندگی حقیقتا چه‌قدر دست اول و بدیع است؟ و آیا فقط من هستم كه قادر به خلق چنین منظری هستم؟ و در مرحله بعدی با توجه به پاسخ عادلانه‌ای كه برای این پرسش‌ها یافته ‌است برای ادامه یا پرورش كار عكاسی‌اش تصمیم می‌گیرد. داستان تكراری و نه‌چندان شیرین وب‌سایت‌های عكاسی بی‌شمار و عكس‌‌واره‌های بی‌شمار و عكاس‌های بی‌شمار امروز جهان ما هم گواهی استوار بر همین فریبندگی این رسانه است. «این روزها همه عكس می‌گیرند.»، «همه‌جا صدای شاتر دوربین می‌آید.»: شاید دیگر بتوان این جمله‌ها را بی‌ملاحظه و بی‌ترس‌و لرز، به‌راحتی بر زبان راند. نمی‌خواهم مبحث تكراری دوربین‌های دیجیتال یا دگم‌اندیشی‌های «آنالوگی» را پیش بكشم. زندگی در قرن بیست و یكم فرصت زیادی برای گله‌گزاری‌های جناحی و خط‌كشی‌‌های دقیق و میلیمتری باقی نمی‌گذارد. اصلا این‌كه همه به نوعی جذب عكاسی می‌شوند، (حتی بی‌آنكه خودشان بدانند دقیقا جذب چه چیز شده‌اند) برایم به عنوان یك عكاس جالب و حتی مایه مباهات است. شاید در وهله نخست خیلی مهم نباشد آنهایی كه مجذوب شده‌اند دقیقا بدانند مثلا «بازنمایی» در تصویر فتوگرافیك چه معنایی می‌دهد یا مثلا آرای اندیشمندانی همچون بنیامین درباره این رسانه چه بوده ‌است یا علت این‌همه شیفتگی یا لااقل دغدغه بارت برای این رسانه چیست یا چرا عكس «دوقلوهای همسان» آربس از اهمیت زیادی در مباحث عكاسی برخوردار است یا اصلا كتاب‌ها و نوشته‌ها و نقدهایی در بستری به نام «تاریخ» یا «تاریخچه»‌ عكاسی صورت گرفته‌اند و اصلا چنین بستری وجود داشته ‌است و دارد و ...
با كمی دقت می‌توان دریافت كه در میان باقی هنرهای تجسمی، عكاسی از بالبداهگی ویژه‌ای برخوردار است. عكاسی رسانه‌ای است كه اتفاق در آن بیش از هنرهای تجسمی دیگر تاثیرگذار است و این از آنجا نشأت می‌گیرد كه عكاسی مستقیما تصویر چیزی را ثبت می‌كند كه روزی، جایی «وجود داشته است» بنابراین، تصویر به دست آمده بیشتر وابسته به این وجود خارجی است كه هیچ‌گاه به تمامی تحت سلطه عكاس درنمی‌آید. بنابراین، بخشی از این روند، وابسته به چگونگی این وجود خارجی سوژه عكاسی است. عکاس، در برخورد با این اتفاقات و «وجود»‌های پیش‌بینی‌نشده معمولا دو راه پیش‌رو دارد: یا آنها را در جهت ایده نخستین‌اش می‌‌داند و به کار می‌‌بنددشان، یا سعی می‌‌کند از آنها در عکس‌هایش دوری کند. گاهی تمیز دادن هنرمند از هنرور آماتور در چگونگی استفاده از همین اتفاق صورت می‌گیرد. كاربست و رویكرد هنرمند از این اتفاق است كه موجب تمایز آثار هنری او می‌شود. اما مسئله اینجاست كه آیا این اتفاقاتی كه افتاده مفید و در جهت نیات عكاس بوده و عكاس قادر است به شیوه‌ای سازمان‌یافته از آنها در جهت خلق و ارائه آثارش استفاده كند؟ یا تنها فرصت را غنیمت شمرده و از همه امكانی كه به صورت اتفاقی در اختیارش قرار گرفته استفاده كرده‌ است تا به اثر یا مجموعه‌ای دست یابد.

عکس از رابرت فرنک

در این فضای پررونق عرصه تولید و ارائه عكس، نمایشگاه‌ها و برگزاركنندگان‌شان به دو دسته تقسیم می‌شوند. یا عكاسان بنام و با تجربه‌ و با سابقه، یا علاقه‌مندانی كه شاید خیلی حتی نامی از نام‌های دسته اول را به درستی نشناسند و بازدیدكنندگان نمایشگاه‌شان را همسالان و هم‌پیاله‌های خودشان تشكیل می‌دهند. معمولا نگارخانه‌هایی كه آثار این دو قشر در آنها ارائه می‌شوند نیز متفاوت و مجزا و از قبل تا حدودی قابل پیش‌بینی هستند. دسته اول بازدیدكنندگان خودشان و دومی نیز بازدیدكنندگان خودشان را دارند. اما آنچه مایه نگرانی و گاهی تاسف است، نادیده گرفتن دسته دوم توسط اولی است. دسته‌ای علاقه‌مند به آنچه اولی‌ها در آن به اصطلاح تبحر دارند.
چندی پیش در نگارخانه «طراحان آزاد» نمایشگاه عکسی از سه عکاس برگزار شد که دو نفر از آنها به عکاسی از بچه‌ها پرداخته بودند. محمد طباطبایی عكاسی بسیار جوان است. شاید طبیعی است كه در کارهای او هر دوی این برخوردهایی كه در رابطه با «اتفاق» نام بردم دیده می‌شوند. یعنی این‌طور به نظر می‌‌رسد که در جایی، از این بالبداهگی بچه‌ها در جهتی مطلوب و مطابق با پیش‌فرض‌های عکاس استفاده شده است اما در جایی دیگر صحنه طوری کارگردانی شده یا زمانی عکاسی شده است که قرار نبوده اتفاقی بیفتد. نگاه کردن به این عکس‌ها به صورت مجزا و تک‌عکس خالی از لطف نیست اما به شمار آوردن آنها در قالب یک مجموعه بیننده را دچار نوعی سردرگمی‌ می‌‌کند. گاهی عکاس افسون فرم شده و گاهی لحظه و حرکات موضوع آنقدر برای‌اش جالب شده که عوامل تصویری دیگر را کمتر تحت کنترل خود درآورده است. گاهی این کارگردانی و دخالت (احتمالی) عکاس در صحنه موجب تصنعی شدن عکس و نوعی اطوارگرایی در آن شده است. گویی عکاس هنگام عکاسی، عکس‌های دیگری را از عکاسان دیگر در ذهن داشته و عامدانه یا ناخودآگاه می‌‌خواسته به آنها نزدیک شود. (این موضوع هم امروزه یكی از آفت‌های عكاسی ایران به ویژه عكاسان جوان و تازه‌كار شده ‌است. غفلت از این‌كه فضای فرهنگی و بستر تولید و خلق عكس‌های ما، از عكس‌های عكاسان مثلا اروپایی محبوب‌مان نه‌تنها فاصله‌ای جغرافیایی، بلكه فاصه‌ای فرهنگی و تاریخی است. همذات‌پنداری با عكاس و ستایش آثارش اگرچه موجب خشنودی و لذت هرچه بیشتر از این رسانه است اما فراموش كردن این انقطاع فرهنگی و تاریخی، نه تنها ما را به آنها نزدیك نمی‌كند بلكه از آنچه خودمان هستیم و می‌خواهیم، باشیم نیز دور می‌كند.)
از سویی دیگر در موقعیت‌های دیگری که به نظر می‌‌آید پیش‌بینی نشده‌تر باشند عکس‌ها تازه‌تر و طبیعی‌تر و دنیای آنها به دنیای واقعی بچه‌ها نزدیک‌تر می‌شود؛ عکس‌هایی که گمان می‌رود در آنها اتفاقی افتاده که توجه بچه‌ها را از اینكه عکاسی در آن مکان وجود دارد و عکاسی‌‌ای در حال اتفاق افتادن است به چیز دیگری جلب کرده است. در چنین عکس‌هایی به نظر می‌‌آید بچه‌ها در دنیای خودشان وجود داشته‌اند و عکاس به سوی آنها جلب شده است، در غیر این صورت بچه‌ها تنها به عنوان عوامل صوری در عکس نقش می‌بندند و از این مرحله بالاتر نمی‌روند، خصوصا از آن جهت که چنین موضوع‌هایی (مثل بچه‌ها) نیازمند شناخت و کنکاشی دقیق و طولانی‌مدت در دنیای آنهاست. بیننده، تصاویری زیبا و جذاب پیش‌رو دارد که در تعدادی از آنها می‌‌تواند تا حدودی به سوژه‌ها نزدیک‌تر شود.
دیگر عكاس این نمایشگاه، افشین چیذری با امكان تصویری‌‌ای كه به دلیل استفاده از دوربین پانوراما در دست دارد و افكت‌های تصویری خاصی كه این دوربین در عمق میدان و پرسپكتیو ایجاد می‌كند دست به خلق فضایی نسبتا نا‌آشنا و غیرمتعارف می‌زند. فضایی كه خواه‌ناخواه بیینده را از فضای بیرونی و جسمی‌ای كه در اطراف خود می‌بیند و كودكان را ناخواسته در آن جای می‌دهد بیرون می‌آورد. اما سوال اینجاست كه این فضا تا چه حد برای بیننده قابل قبول و باورپذیر است، تا كجا می‌توان بچه‌ها را در آن تصور كرد و چه عامل دیگری در عكس‌ها به بسط و امتداد این فضا در ذهن بیننده كمك می‌كند. آیا این دنیای جدید در جایی خارج از عكس‌های این عكاس ادامه دارد یا با پایان این نمایشگاه پایان می‌گیرد و در هیچ یادی باقی نمی‌ماند.
آثار این نمایشگاه نشان از تعجیلی آشنا و قابل پیش‌بینی داشت. شاید بتوان این عكس‌ها را به عنوان اتودهایی از ایده‌ای اولیه در نظر گرفت. اما پیشبرد این روند كه طی آن ایده‌ای به سرعت پرورش یابد و آماده مرحله ارائه شود چندان امیدواركننده نیست. از مرحله‌ای كه ایده در ذهن صورت می‌گیرد- چه ایده‌ای كه به وجود آمدن‌اش تنها مرهون یك اتفاق بوده است و چه ایده‌ای كه منشا دیگری داشته است- تا به شكل عملی در آمدن آن و رساندن پروژه به جایی كه آماده ارائه به عنوان یك مجموعه كامل می‌شود، روندی است كه بیش از هر چیز، هنگام مشاهده آثار هنری از یاد می‌بریم. آنچه می‌خواهیم دسترسی سریع به چیزی است كه در ذهن داریم و قرار است به صورت جسمی و دو بعدی نمود یابد. باقی برای‌مان قصه است.

شاید همین نمایشگاه بود كه بهانه درددل‌های بالا را فراهم كرد. احساس نیاز به صحبت كردن و نوشتن درباره «نمایشگاه عكس»؛ اتفاقی كه هفته‌های متوالی بارها و بارها در این شهر می‌افتد اما كمتر كسی نسبت به آن‌، واكنشی جدی نشان می‌دهد، مگر آنكه پای آشنایان و دوستان و همكاران قدیمی در میان باشد. اما حقیقتا هیچ ارزیابی درستی از این نمایشگاه‌ها و عكاسان و عكس‌ها صورت نمی‌گیرد. شاید تعداد عكس‌های امروز ما آنقدر زیاد باشد كه بتوانیم واحدی تحت عنوان «عكس در ثانیه» با نشان اختصاری pps تعریف كنیم، اما باز هیچ تحسین و تشویق، یا انتقاد و ایرادی به گوش نمی‌رسد. فضای عكاسی ایران از سویی دچار شتابزدگی و از سویی دیگر در بند ركود و سكوت است. آنجا كه بحث كمیت و ارائه و عكس گرفتن و عكاس بودن است همه شتابزده‌ایم اما هنگام مصرف این محصول نسبتا فرهنگی-هنری یعنی «دیدن» كه می‌رسد سكوت می‌كنیم.

*این مطلب در روزنامه ی کارگزاران روز یکشنبه ۹ تیر به چاپ رسیده است.

دوستي چيزي است كه بين دو فرد قرار مي‌گيرد...

recherche — Wed, 25 Jun 2008 10:12:18 GMT

كتاب «دوستي»، نوشته‌ي مهران تمدن، با عكس‌هايي از مهران مهاجر است كه توسط نشر ماهريز به چاپ رسيده‌است. نمي‌دانم اين تجربه را داشته‌ايد كه چيزهايي را كه هميشه به آن فكر مي‌كرده‌ايد و آن‌قدر براي‌تان واضح و روشن مي‌آمده كه نيازي به نوشتن آن‌ها پيدا نمي‌كرديد، يك‌جا در كتابي ببينيد و از اين‌كه اين‌قدر ساده و «دوستانه» همه‌ي آن‌ها را نوشته‌است لذت ببريد؟ به نظرم جاي اين نوع كتاب‌ها در دنياي امروز ما خالي است. هرچه بيش‌تر و بيش‌تر به آن‌ها احتياج داريم. كتاب‌هايي از بيگانه‌هايي كه صادق‌اند. نمي‌دانم در زندگي خصوصي خودشان چگونه‌اند، نمي‌دانم نويسنده‌ي اين كتاب صادق هست يا نيست. آنچه براي‌ام اهميت دارد اين است كه : «آن كسي كه» اين كتاب را نوشته‌ دوست من است... در اين كتاب همان فضاي «مابين» و همان «بي‌ريشگي» بين من و او دوستي‌اي را ايجاد كرد كه با بستن كتاب تمام شد و با هر بار باز شدن آن آغاز مي‌شود... در اين‌جا بخش‌هاي كوتاهي از اين كتاب را كه خيلي دوست داشتم آورده‌ام، شايد شما را هم در اين دوستي شريك كنم.

يك روز صبح كودكي درِ خانه‌ي دوست‌اش را زد و او را از منزل بيرون كشيد، بيرون دور از محل سكونت‌اش. و هم‌زمان با تشويق او به گريز، با او عهد دوستي بست. از كودكي، دوست هميشه جلوي در منتظر است كه آن يكي را از خانه‌ي خود بكند. و مادر مي‌پرسد: «كي برمي‌گردي؟» مادري كه مي‌خواهد «پاي آن دوست را از اين خانه قطع كند»، مادري كه مي‌خواهد نياز به سكونت و خانواده را در فرزند عجين كند. اما آن انگيزه‌ي ناگزير، آن نياز به رفتن از همان روز در آن فرزند به وجود آمد. از آن روز او فردي ديگر است، فردي كه ديگر نمي‌خواهد بماند، فردي كه رفتن را سرزمين خود كرده‌است.

***

مي‌شود با ده‌ها نفر خوابيد و به آن‌ها وفادار بود، مي‌شود با يك نفر خوابيد و خيانت‌كار بود. خيانت هنگامي رخ مي‌دهد كه يكي از اين دو فرد عهد يك نوع رابطه را بسته باشد و به آن خيانت كند. حال كه اين عهد مي‌تواند لحظه‌اي بيش دوام نداشته باشد، اين عهد مي‌تواند به مدت نوشيدن يك چاي دوام داشته باشد، اين حضور مي‌تواند به كوتاهي برخورد دو نفر در خيابان باشد.

***

حس تنهايي، حس ارتباط با دنيايي ناشناخته آدم را مي‌ترساند. اين حس كه آن فردي كه رو به روي من نشسته‌است در سرزميني ديگر به سر مي‌برد مرا به وحشت مي‌اندازد. و آن سرزمين ديگر، آن ديگرستان، جايي كه هيچ وقت فرد فتح نخواهد كرد، به بي‌ريشگي دامن مي‌زند.

***

دوستي‌هاي جديد فرارتر از اين حرف‌ها هستند. دوستي‌هاي جديد خيلي در حركت و خيلي ناپايدار‌ترند. اما اين ناپايداري مي‌تواند با صداقت كامل تؤام باشد. صداقت امروزه لحظه‌اي هم مي‌تواند باشد: هنگام نوشيدن يك ليوان آبجو زندگي‌ات را براي يك نفر تعريف مي‌كني، و او هم صادقانه با حضوري كامل حرف‌ات را گوش دهد و در آن چند ساعت معاشرت يك دوستي واقعي شكل بگيرد، دوستي‌اي كه شايد به رابطه‌اي پايدار تبديل نشود. هنگام نوشيدن آبجو.... يك عهد دوستي بسته شد. و همين براي من كافي است. همين برايم دوستي‌ايست كه به اندازه‌ي دور و درازترين روابط ارزش دارد.

همه‌مان به دنبال يك بيگانه‌ايم. زندگي مي‌كنيم كه با بيگانه‌اي آشنا شويم و براي لحظه‌اي با او دوشت شويم. حرف‌هاي‌مان را به هم بگوييم و بعد هرگز يكديگر را نبينيم.

يادداشتي بر نمايشگاه اخير پيمان هوشمندزاده با موضوع «طنز» در گالري راه ابريشم

recherche — Wed, 21 May 2008 11:33:18 GMT

سنت عكاسي از موضوعات روزمره و پيش پا افتاده چيزي است كه از ديرباز كمبود و حتي نبودش در عكاسي معاصر ايران حس مي‌شده است. عكاسي از «همه‌روزه‌ها» زيبايي‌شناسي و حساسيت خود و به طبع، محل نمايش و مخاطب خود را مي‌طلبد. عكاسي كردن و اصولاً جلب شدن به چنين اموري مستلزم حساسيتي است كه در هر عكاسي وجود ندارد؛ حساسيتي كه موجب مي‌شود عكاس، چيزهايي را كه شايد صدها و هزاران بار با چشم خود ديده اشت، اين بار با دوربين‌اش كنكاش كند، روابط پنهان بين عناصر موجود را كشف كند، تضادها و هم‌خواني‌ها را دريابد و گاهي به تصويري دست يابد كه در عين سادگي و روزمرگي، حالتي فراواقعي دارد.

در زمينه‌ي عكاسي طنز يا عكاسي‌يي كه به موضوعات «طنز» مي‌پردازد اخيراً اتفاقاتي نه چندان اميدواركننده و قابل توجه افتاده است كه از آن جمله مي‌توان به مجموعه‌هايي از افشين شاهرودي و موضوع بخش جبني مسابقه‌ي «نخستين جشن عكس دانشگاه هنر» اشاره كرد كه حتي عكس‌هاي برگزيده‌ي آن نيز حاكي از عدم شناخت و نبود بصيرت كافي در زمينه‌ي آن چيزي است كه «طنز» ناميده مي‌شود. ماهيت چنين طنزي كه قرار است در عكس نمود يابد قطعاً ساخته و پرداخته‌ و متأثر از ماهيت خود رسانه‌ي عكاسي‌ است. ثبت لحظه و قاب تصويري‌يي كه در مقابل دوربين قرار مي‌گيرد از خصوصيات ذاتي عكاسي و يكي از موجبات تمايز تصوير عكاسانه (Photographic Image/Still Image) از تصوير متحرك سينمايي (Motion Picture) است. درنگ و تأمل كردن، امكاني است كه اين ثبت كردن و خشكاندن لحظه به دست مي‌دهد؛ از ميان بسيار ثانيه‌ها و لحظاتي كه پيش چشم‌مان بي‌آن‌كه توجهي به آن‌ها داشته باشيم مي‌گذرند، يكي را برگزيدن تا عكسي شود كه مي‌توان هرقدر بخواهيم به آن نگاه كنيم.

پيمان هوشمندزاده از جمله عكاسان ايراني است كه چنين ديدي نسبت به دنياي پيرامون‌اش را در عكس‌ها منعكس مي‌سازد. براي عكاسي به دنبال موضوعات عجيب و غريب يا دهان‌پركن و پرمنزلتي (كه اتفاقاً امروز در جامعه‌ي ما خريدار بسيار دارد) نمي‌رود. او كه احتمالاً بسياري از اوقات دوربين‌ به همراه داشته است (يا دارد )، از هر چيزي كه به دليلي نظرش را به خود جلب كرده است، عكس مي‌گيرد. سپس با ديدن عكس‌ها، براي بيننده‌ (كه شايد اگر او را هنگام عكاسي مي‌ديد، واكنش‌هاي معمولي از جمله «از چه عكس مي‌گيرد؟» از خود نشان مي‌داد) و حتي براي خود عكاس، روشن مي‌كند به راستي در آن لحظه‌ي عكس گرفتن، چه چيز موجب شده است به نگاه كردن و گذشتن از كنار آن بسنده نكند، دوربين‌اش را آماده كند و به ثبت لحظه بپردازد. به اين ترتيب عكاس به مثابه‌ي كسي عمل كند كه در فضايي كم‌نور، چراغي با نور موضعي در دست دارد و با روشن كردن نقاطي چند از اين فضا توجه اطرافيان را معطوف به چيزي مي‌كند كه براي او جالب است. عكس گرفتن از اين لحظات، جدا كردن كسري از ثانيه از وجود چيزي است تا به ديگران نشان بدهيم آن‌طور كه هميشه نگاه‌اش مي‌كرده يا فكر مي‌كرده بوده است، نيست.

جذابيت نهفته‌ي اين صحنه‌هاي زندگي روزمره در عكس به خوبي نمود پيدا مي‌كند. چيزي خارج از ما وجود دارد. آن را مي‌بينيم، وجودش را حس مي‌كنيم اما توجهي به آن نداريم يا فكر مي‌كنيم آن‌قدر پيش پا افتاده است كه ارزش «عكس شدن» يا «ثبت شدن» را ندارد، غافل از آن‌كه شايد اين «فوق‌العادگي» و منزلتي كه در موضوع به دنبال‌اش هستيم طي همين فرايند عكس گرفتن است كه شكل مي‌گيرد؛ پس از آن‌كه تبديل به عكس شد، به قابي مجزا كه از ميان هر آنچه در دنياي بيرون وجود دارد گزيده شده‌است. شايد آن لحظه بايد از باقي لحظه‌ها جدا مي‌شده است تا درست متوجه شويم چيست. مثال عيني اين فرايند را در كار هوشمندزاده در عكسي از رخت خواب‌ها و پتوهايي با نقوش حيواني مي‌توان ديد. خوابيدن زير اين پتوها و گرم شدن به وسيله‌ي آن‌ها عادي‌ترين كاري است كه بارها براي افراد مختلف اتفاق افتاده‌است و هر روز و هر شب اتفاق مي‌افتد اما هنگامي كه به پتوها، خارج از زمينه‌ي استفاده‌ي رايج آن (به عنوان رو ‌انداز) نگاه مي‌شود، منظري طنزآلود و حتي مهيب از دو حيوان وحشي به دست مي‌دهد كه چنان روي زيراندازها آرميده‌اند كه فكر خواب را از سر دور مي‌كند. اين نگاه كردن مجدد، دوباره انديشيدن به چيزهايي كه عادي و «طبيعي» جلوه مي‌كنند گاهي به عكس‌ها و شرايط، حالتي فراواقعي نيز مي‌دهند. همه‌ي اين‌ها در قالب عكس، معنايي مجزا از آنچه در زندگي روزمره داراي‌اش هستند مي‌يابند.

چنين آثار و نمايشگاه‌هايي حتي اگر به طور پيوسته اتفاق نيفتند مي‌توانند هر از گاهي به ما گوشزد كنند كه زندگي عادي و ساده‌ي هر روز، سرشار از همين چيزهاي ساده و دستمايه‌هاي فراواني است كه ما رها مي‌كنيم و براي خلق آثار به زعم خود، هنري به دنبال چيزهاي عجيبي مي‌گرديم كه شايد هرگز وجود خارجي نداشته باشند و يا براي بيان و برون‌ريزي آن‌ها به شناخت درستي از رسانه‌ي برگزيده‌مان دست نيافته‌ايم. با نگاهي هرچند گذرا به آثار ماندگار تاريخ هنر مي‌توان دريافت كه پرداختي صحيح از موضوعات ساده مي‌تواند به مراتب ماندگارتر و ارزشمندتر از پرداخت‌هايي خام‌دستانه از موضوعات پيچيده و دست‌نيافتني باشد. پيمان هوشمندزاده در آثار دلنشين‌اش، از پس پرداخت موضوعات ساده‌ي هر روزه‌اش به خوبي برآمده است.

گلاره خوشگذران حقیقی

+این یادداشت در روزنامه ی کارگزاران روز چهارشنبه ۱ خرداد ۱۳۸۷ به چاپ رسیده است.+

لینک مطلب

خواب و خیال با بافت درشت

recherche — Fri, 09 May 2008 10:09:18 GMT

از وقتي يادم مي‌آيد اين كار را مي‌كردم. پيش از اين‌كه خوابم ببرد ساعت‌ها روي تخت دراز مي‌كشيدم و با چشمان بسته خيال مي‌بافتم. اغلب داستان‌هاي رومانتيك از قهرمانان دست‌نيافتني فيلم‌ها يا خواننده‌ها يا حتي فوتباليست‌ها. همه‌ي دخترها و پسرهايي كه در عالم بچگي برايم جذاب بودند دور هم جمع مي‌كردم و جذاب‌ترين‌شان را خودم تصور مي‌كردم و زيباترين پسري كه آن زمان به نظرم هرچه دست‌نيافتني‌تر بود براي خودم انتخاب مي‌كردم. بعد شروع مي‌كردم به كارگرداني ماجراهايي كه ممكن بود بين‌مان پيش بيايد. گاهي مثلاً سه تا دختر و سه تا پسر را دوست تصور مي‌كردم كه همگي با هم در خانه‌اي مثلاً در آمريكا زندگي مي‌كنند (يك چيزي شبيه F.R.I.E.N.D.S) و بعد سه تا سه تا جفت‌شان مي‌كردم و تا جايي كه مي‌توانستم كش مي‌دادم، كش مي‌دادم، كش مي‌دادم... گاهي آدم‌هاي بدجنسي مثل جبار سينك را وارد ماجرا مي‌كردم تا حس حسادت يكي از پسرها را تحريك كنم...

دقيقاً يادم نمي‌آيد چه كساني را انتخاب مي‌كردم. از اين قهرمان‌هاي زيبا و جذاب كودكي‌ام تنها چند چهره را به ياد دارم كه بيش‌تر مربوط به دوره‌ي نوجواني‌ام بودند... مثلاً Kevin در Backstreet Boys با همان بدن نحيف و قد بلند و صورت استخواني به نظرم جذاب‌ترين پسري بود كه مي‌شد روي كره‌ي زمين تور كرد! يا پسر قدبلندي كه توي پيست عباس‌آباد به بچه‌ها اسكيت ياد مي‌داد، يا Ronan Keating كه آن زمان اسم‌اش را نمي‌دانستم فقط به عنوان خواننده‌ي Boyzoneمي‌شناختم‌اش. از بين دخترها هم واقعاً يادم نمي‌آيد... مي‌دانم چند تايي‌شان از بين دخترهاي فاميل بودند. آن موقع هم مطمئن بودم آن‌قدر كه دختر جذاب و زيبا بين دور و بري‌هام وجود دارد، پسر زيبا پيدا نمي‌شود... آها...اغلب دخترها را ايراني و پسرها را خارجي انتخاب مي‌كردم.

يكي ديگر از خيال‌پردازي‌هايم هم اين بود كه آدم‌هايي‌ را كه دوست داشتم به هم مي‌رساندم. مثلاً بين دختردايي‌ام (كه چون از كانادا آمده بود و پوست تيره و موهاي فر داشت و بدني ظريف و كمري باريك، قطعاً به نظرم يكي از زيباترين‌ها بود) با پسر جذاب ديگري كه دوست داشتم، رابطه‌اي عاشقانه برقرار مي‌كردم... آن‌قدر خيال مي‌بافتم كه كم‌كم خواب سراغ‌ام بيايد و از خيال بافتن محروم‌ام كند. دست و پا مي‌زدم، سردرد مي‌گرفتم اما نمي‌گذاشتم خواب مانع خيال‌پردازي‌ام شود. آن‌قدر جلو مي‌رفتم كه ديگر خواب و بيداري‌آم در هم ادغام مي‌شد، اين‌طوري ديگر من نبودم كه داستان را پيش مي‌بردم. باقي‌اش در خواب اتفاق مي‌افتاد. پس اين‌طوري مي‌توانستم خوابي را ببينم كه دوست دارم؛ با آدم‌هاي دوست‌داشتني و جذاب و مهربان و دست‌يافتني و با سناريويي كه خودم نوشته‌ام. گاهي در همين ادامه‌‌ي داستان‌ها كه در خواب اتفاق مي‌افتاد و من در كارگرداني‌اش نقشي نداشتم چيزهايي مي‌ديدم كه منبع الهام خيال‌بافي‌هاي بعدي‌ام بود. حتي يادم مي‌آيد گاهي براي‌اين‌كه شب گذشته، داستان نيمه‌كاره خوابم برده بود، زودتر به تخت خواب مي‌رفتم تا باقي‌اش را زودتر ببينم و چون خوابم نمي‌برد، روز بعد، خسته و خواب‌آلود به مدرسه مي‌رفتم و شايد براي خيلي‌ها سؤال مي‌شد كه من كه مثلاً شب گذشته 7 يا 8 ساعت خوابيده‌ام چرا اين‌قدر گيج و خسته‌ام. غافل از اين‌كه شايد فقط 5 يا 6 ساعت عميق خوابيده‌ام و باقي‌اش را خيال‌پردازي كرده‌ام...

همه‌ي اين خيال‌پردازي‌هاي ناب دوران كودكي و نوجواني‌ام كه عقيم ماند هيچ، ديگر نمي توانم خيال ببافم. آن روزها به تخت خواب مي‌رفتم تا آنچه را كه دوست دارم در خيال‌ام ببافم اما حالا به بستر مي‌روم تا بخوابم اما تصورات اتفاقات فردا، فلان ملاقات، فلان گفتگو، فلان حرف فلان كس و اين‌كه فردا در تاكسي چه موزيكي گوش مي‌دهم يا چند ساعت در ترافيك مي‌مانم يا در مهماني فلان كس بايد چه كسايي را ببينم و و و ....نه مي‌گذارد بخوابم و نه مي‌گذارد خيال خودم را ببافم. مي‌گويم مي‌خواهم بخوابم. دست از سرم بردار! بعد به حال خودم تأسف مي‌خورم... يك روز خواب‌ام را به دنبال فانتزي‌هاي‌ام مي كشاندم، حالا بايد دردهاي سنگين پس و پيش سرم را مهار كنم بلكه بتوانم ساعتي بخوابم. ذهن‌ام هنوز هم كار مي‌كند، خيلي زياد و خيلي‌ هم بي‌مورد. پيش مي‌رود، پيش مي‌رود، بدون آن‌كه به ناشدني‌ها و دست‌نيافتني‌ها فكر كند. همين چيزها و گفتگوهاي روزمره‌ي گذشته و آينده را مي‌چيند و دوره مي‌كند. و اتفاقاً اين‌ها هم گاهي در خواب ادغام مي‌شوند؛ خواب‌هايي كه آن‌ها هم اپيزوديك هستند و بعد از هر اپيزود يك آنتراكت چند ثانيه‌اي تا عرق بدن‌ام خشك شود و گاهي بتوانم برق را روشن كنم و ببينم خودم را چقدر چنگ زده‌ام يا خارش بدن‌ام واقعاً به خاطر پشه بوده يا به خاطر توهم پشه. بعد يا مي‌خوابم تا اپيزود بعدي براي‌ام به اجرا در آيد. يا با چشم‌هاي گود رفته بيدار مي‌نشينم. مثلاً همين الآن كه دارم مي‌نويسم ساعت حدود 3 يا 4 صبح بايد باشد و نمي‌دانم چند ساعت است كه اين‌جا دارز كشيده‌ام تا بعد از چند ساعت كار و نشستن مداوم روي صندلي بخوابم، فكر كردم اين قضيه مي‌تواند نوشته‌ي جالبي باشد، لا اقل براي خودم كه هيچ وقت درست ننوشته‌ام‌اش و نمي دانم ماجرا دقيقاً چه‌طور است. اين شد كه توي ذهن‌ام دارم مي‌نويسم تا فردا كه الآن باشد تايپ‌اش كنم و براي وبلاگ‌ام بنويسم.

امشب احتمالاً به اين فكر مي‌كنم كه چقدر از چيزهايي كه شب گذشته در ذهن‌ام نوشتم را موقعي كه مي‌خواستم براي وبلاگ‌ام تايپ‌اش كنم از قلم انداختم و فراموش كردم. قرص نمي‌خواهم. همين خودش جذاب است. حد اقل يك چهارم زندگي‌ام يك جور ديگر است. امروز خدا را شكر!

recherche — Sat, 03 May 2008 21:53:18 GMT

I'm the keeper of the flame
My torch of love lights his name
Ask no pity about my shame
I'm the keeper of the flame

Played with fire and I was burned
Gave a heart but I was spurned
All this time how I have yearned
Just to have my love returned

Years have passed by
And the spark still remains
True love can't die
It smolders in flames
When the fire is burning out
And the angels call my name
Dying love will leave no doubt
That I'm the keeper of the flame

Years have passed by
And the spark still remains
True love can't die
It smolders in flames
When the fire is burning out
And the angels call my name
Dying love will leave no doubt
That I'm the keeper of the flame

Dying love will leave no doubt
That I'm the keeper of the flame
I'm the keeper of the flame

Nina Simone/ keeper of the flame

سه یادداشت

recherche — Wed, 30 Apr 2008 10:24:18 GMT

ريسمان پاره را مي‌توان دوباره گره زد

دوباره، دوام مي‌آورد

اما هرچه باشد، ريسمان پاره‌اي است

شايد ما همديگر را دوباره ديدار كنيم،

اما در آن‌جا كه تو تركم كردي

هرگز دوباره مرا نخواهي يافت

برتولت برشت

(براي گلاره‌ي عزيزم كه مي‌داند:

نور تصميمي يگانه به خودكشي است)

دوست كوچك تو، ايمان

-------------------------------------------

پدرم چون مطمئن بود كه من در آينده حتماً دزد مي‌شوم مدام سرم نعره مي‌كشيد. يك بعد از ظهري ظرف شكر را دو نفري با سگه توم خالي كرده بوديم. چيزي بود كه ديگر فراموش نشد. يك عيب ديگر هم داشتم و آن اين كه هميشه نشينم كثيف بود، خودم را خوب پاك نمي‌كردم، وقت نداشتم، توجيه هم داشت: هميشه در حال عجله بوديم... كار هميشگي‌م بود، خودم را خوب پاك نمي‌كردم و هميشه يك سيلي معوقه طلبكار بودم... كه خيلي هم سعي مي‌كردم ازش فرار كنم... درِ خلا را باز نگه مي‌داشتم تا اگر كسي نزديك آمد بشنوم... هميشه مثل پرنده‌اي در مهلت بين دو رگبار اهي مي‌كردم.

با يك جست از طبقه‌اي به طبقه‌ي ديگر مي‌رفتم، پيدام نمي‌كردند... هفته‌ها همين‌طور فضله به كون مي‌ماندم. خودم از بوش متوجه مي‌شدم، از بقيه يك كمي فاصله مي‌كرفتم.

مرگ قسطي/ لويي فردينان سلين/ ترجمه‌ي مهدي سحابي

-------------------------------------------

داستان غم‌انگيز دوست داشتن به ظاهر نداشته‌ام را ديگر نمي‌گويم.تكراري كهنه كه رو به زوال مي‌گذارد، همان بهتر كه بازگفته نشود... فقط بي‌زحمت برايم پزشكي پيدا كن كه بگويد اين خارش عجيبي كه بين زبان و گلويم احساس مي‌كنم نام دقيق‌اش چيست.... و بگويد مادرم را دقيقاً چه‌طور بايد در آغوش بگيرم كه اشك‌هايم خشك و بدنم منجمد نشود... سردرد عجيبي گرفته‌ام... يكي دو سالي مي‌شود عاشق سلين شده‌ام.

گلاره/ از مجموعه‌ي يادداشت‌هاي روي يخچال

بشتابيد! بشتابيد! آنچه اهمیت دارد کمیت است و بس!

recherche — Wed, 20 Feb 2008 19:32:18 GMT

هميشه همين‌طور بوديم و هنوز هم همين‌طور ايم. عناوين دهان پر كن. جملات پر طمطراق. نمايشگاه‌هاي متعدد. كارهاي زياد. دوربين‌هايي كه روزي ميليون‌ها عكس مي‌گيرند و هزاران عكسي كه از ميان‌شان شايد ده عكاس در بيايد... تمام مدتي كه در موزه دور مي‌زدم، اين جمله‌ي احمد عالي مثل پتك توي سرم مي‌كوبيد: هنر آموختني نيست. پرورش دادني است! دلم از اين مي‌سوخت كه اين‌ها نه چيزي براي پرورش دادن دارند و نه لا اقل مثل شاگرد مدرسه‌ها پشت ميزهاي كلاس عكاسي نشسته‌اند....

يك سري آدم دور هم جمع مي‌شوند، به دوستان و آشنايان و رفقا و بدهكاران و بستان‌كاران زنگ مي‌زنند و از هم مي‌خواهند در نمايشگاه همديگر شركت كنند... اين بخشي از فرهنگ (!) ماست كه همه چيزمان دور همي اتفاق بيفتد، كه هيچ كارمان اصولي نباشد، كه هيچ كداممان در حوزه‌ي تخصصي خودمان فعاليت نكنيم، كه هر كس و ناكسي خودش را عكاس و چرنديات تصويري‌اش را عكس بداند. كه حتي يك صفحه از تاريخ عكاسي و تاريخ هنر را نشناخته و نخوانده و نديده دست به كار شود و خودش را آويزان اين يا آن مافيا كند و كادرهايش را در چشم مردم فرو كند! كه دانشجوهايمان در حياط دانشگاه نشئه بازي بياموزند و موزه‌هايمان با آثار (!) اين دلالان انباشته شود! كه عكاسي توسري بخورد و حتي يك نفر، حتي خود ما به اصطلاح عكاسان آن را ذره‌اي جدي نگيريم! كه هنوز هم عكس‌هاي زني پشت پرده و دستي كه در هوا تكان داده مي‌شود و سربازي با صورتي خونين در جنگ تحميلي سال‌هاي دهه‌ي 50 و 60 بگيريم و ميليون‌ها تومان بفروشيم و براي پوسترهاي 22 بهمن گرفته تا روز بسيج به هر صورت ممكن كه مي‌شود n! آن را دوربر كنيم و در پاچه‌ي مردم و به اصطلاح گالري‌دارها كنيم! كه يك عكس در زندگي‌مان بيشتر نگرفته باشيم و در هزاران نمايشگاه همان عكس را نماينده‌ي خودمان قرار دهيم و مثل ترسوهاي بي سواد پشت همان يك قاب اتفاقي نسبتاً زيباي دست صدم‌مان پنهان شويم تا مبادا دوستان مافيايي‌مان بفهمند كه چقدر ناتوان و كودن هستيم!

در مملكتي كه در جمع هنري آن لفظ Curator اصلاً معني نمي‌دهد. هر كافه‌نشين موبلند يا كچلي مي‌تواند دست به كار شود و ***كلك بازي دربياورد و با عنوان گنده‌تر از دهاني كه براي بازي‌اش مي‌گذارد آن را حركت مهم هنري تلقي كند؛ اكسپو برگزار كند و هدف اش را اعتلاي جايگاه عكاسي هنري در ايران اعلام كند.... مملكتي كه مدير مسئول معتبرترين مجله‌ي هنري‌اش عكس‌هايي را كه از كتاب يك عكاس براي معرفي او اسكن كرده است، براي تبليغ محصولات لبني و شير پاستوريزه به كار مي‌برد چون در آن عكس يك گوسفند وجود داشته است!

شاید کمی دیر اما حالا می فهمم که فرشید آذرنگ زاهد است....

recherche — Mon, 11 Feb 2008 20:11:18 GMT

Cried when she should and she laughed when she could
Here's to the man with his face in the mud
And an overcast play just taken away
From the lover's in love at the centre of stage yeah

Loving is fine if you have plenty of time
For walking on stilts at the edge of your mind
Loving is good if your dick's made of wood
And the dick left inside only half understood her

Damien Rice/The Profssor & La fille Danse

-------------------------

Yesterday you asked me
To write you a pleasant song
I'll do my best now
But you've been gone for so long

The window's open now
And the winter settles in
We'll call it Christmas
When the adverts begin

I love your depression
And I love your double chin
I love most everything
You bring to this offering

Damien Rice/ The Animals were Gone

Trying to get up that great big hill of hope

recherche — Sun, 10 Feb 2008 08:56:18 GMT

Twenty-five years and my life is still
Trying to get up that great big hill of hope
For a destination

Photoraph by Pendar Nabipour

And so I cry sometimes
When I'm lying bed
Just to get it all out
What's in my head
And I, I am feeling a little peculiar

And so I wake in the morning
And I step outside
And I take a deep breath and I get real high
And I scream from the top of my lungs
What's going on?

Twenty-five years and my life is still
Trying to get up that great big hill of hope
for a destination

What's Up/4 Non Blondes

recherche — Wed, 06 Feb 2008 21:47:18 GMT

نیکول فریدنی هم درگذشت...